Hoor wie klopt daar? - Stichting Heemkunde Bemelen

December. De feestmaand bij uitstek. De maand ook waarin Sinterklaas en de Kerstman al jaren in een concurrentieslag verwikkeld zijn. Waarbij Sinterklaas zijn achtenswaardige afkomst en eeuwenoude traditie in de strijd gooit, en de kerstman het gewicht van zijn wereldwijde bekendheid, ingebed in de tóch al extra feestelijke kerstdagen. Cadeautjes hebben ze allebei in de aanbieding, dus…

De oudste vermelding van het Sinterklaasfeest die we tot nu toe tegen zijn gekomen, dateert uit 1944, de nadagen van de Tweede Wereldoorlog, kort na de bevrijding van Bemelen door de Amerikanen. In een interview voor de eerste publicatie van de stichting Heemkunde Bemelen – Een klein dorp in een grote oorlog (2004) – vertelde Hennie Geurten over die tijd: “We hadden nog steeds niet veel. Alles was op de bon. Toen het op Sinterklaas aanliep, ging juffrouw Geijselaars, die hier destijds voor de klas stond, naar een Amerikaanse majoor om te vragen of hij niet zou kunnen helpen. Als er voedsel en zo werd uitgedeeld aan de soldaten, kon er dan wellicht wat snoep af voor de kinderen, zodat die toch nog een beetje Sinterklaas konden vieren? Dat kon. Er werd een grote kartonnen doos neergezet, en dar gooiden de Amerikanen allemaal iets in. Snoep, chocolade, koekjes en zo…”

Sinterklaas was dus toen al bekend in Bemelen, en waarschijnlijk ook al (veel) eerder. Maar hoeveel eerder, en op welke manier zijn verjaardag dan precies gevierd werd, dat hebben we nog niet weten te achterhalen.

De oudste vermeldingen van een Sinterklaasviering die overeenkomsten vertoont met het huidige feest, dateren uit de middeleeuwen. Tijdens zogenoemde mirakelspelen verscheen de heilige voor de kinderen, waarbij hij de ijverige leerlingen beloonde en de luie vermanend toesprak. In 1403 was in Dordrecht sprake van het uitdelen van ‘honinc, claescoeck en taert aen die kynders, op hunne patroen St. Nyclaes’, en in de Utrechtse Sint-Nicolaaskerk mochten kinderen hun schoen zetten, waarin ze dan de volgende dag wat muntgeld vonden.

Het Sinterklaasfeest zoals dat nu wordt gevierd, is grotendeels ontleend aan het prentenboekje ‘Sint Nikolaas en zijn knecht’ uit 1850, geschreven door onderwijzer Jan Schenkman (1806-1863). Hij omschreef Sinterklaas voor het eerst als een bisschop uit Spanje (in werkelijkheid was hij bisschop van Myra in het huidige Turkije) en introduceerde de knecht die later Zwarte Piet zou gaan heten. Ook bedacht hij de stoomboot waarmee de Sint in ons land arriveert. Bij een van de tekeningen in zijn prentenboekje staan de beginregels ‘Zie ginds komt de stoomboot, uit Spanje weer aan’. Dankzij de populariteit van boekje ziet Sinterklaas er tot op de dag van vandaag nog steeds uit zoals Schenkman hem in zijn boekje omschreef en tekende: een statige oude man met witte baard, een rode mijter en mantel, kromstaf in de hand.

Per boot kon de Sint niet naar Bemelen komen. Maar hij kwam wel, meldde De Geulbode van 8 december 1950: “Alles stond onder hoogspanning. Een van de klaslokalen was in orde gebracht om schoolgaande en ook niet-schoolgaande jeugd en ook de ouders plaats te kunnen bieden om dit festijn voor de jeugd te kunnen meemaken. Om twee uur arriveerde de goede Sint met zijn zwarte knecht in gezelschap van de Burgemeester met zijn echtgenote, en de jeugd nodigde met het lied ‘Sinterklaasje kom maar binnen met je knecht’ de Sint uit om vooral niet voorbij te gaan.”

De feestelijke bijeenkomst verliep verder zoals het nog tot ver in de jaren zestig zou gaan, doorgaans in het zaaltje bij de oude school. Nogmaals De Geulbode: “Hier en daar werd door Sint een jongen of meisje uitgehaald die in het grote boek was komen te staan met een goede of een slechte noot. Een had zelfs bijna ’t ongeluk dat hij een jaartje naar Spanje zou verhuizen om te leren hoe het moest, maar door zijn stellige belofte dat hij zich zou beteren wilde Sint het nog wel een jaartje aanzien…”

Van een echte intocht van Sinterklaas in het dorp was in de jaren ’50 en ’60 nog geen sprake. Daarvoor ontbrak de entourage. De harmonie kon er bijvoorbeeld niet bij zijn. De verjaardag van de Sint viel doorgaans op een weekdag, en dan waren de meeste muzikanten druk aan het werk. Opmerkelijk: de (voor zover bekend) eerste keer dat harmonie Sint-Laurentius de intocht van Sinterklaas opluisterde, was in 1968. Niet in Bemelen, maar in buurdorp ’t Rooth, herinnert Eugène Mourmans zich.

De harmonie begeleidde de Sint – gezeten op een schimmel – op een rondgang door het dorp, een tocht die eindigde in café Beuken, waar de beloning werd genuttigd. En het bleef nog lang onrustig maar gezellig op ’t Rooth…

Hoe het daarna verder ging met Sinterklaas in Bemelen – een verhaal van pieken en dalen, met onder meer de verhuizing van de viering naar het in 1969  geopende gemeenschapshuis, het effect van de sluiting van de basisschool in 2011 en de opleving van de laatste jaren in café Het Plateau – bewaren we voor een volgende keer. De voornaamste boodschap nu: Sinterklaas leeft nog, en hij is ook dit jaar weer in Bemelen.