Boerenburchten - Stichting Heemkunde Bemelen

BOERENBURCHTEN

De carréhoeve of vierkantshoeve werd (en wordt) in nagenoeg alle boeken over deze streek opgevoerd als een van de meest bekende elementen in het landschap: een vierkant binnenerf - de cour - van de buitenwereld afgesloten door bebouwing rondom. Gezien van de buitenkant was het vooral een massa steen, met slechts hier en daar een klein raampje, en alleen toegankelijk via een grote boogpoort, met daarin of daarnaast hoogstens een klein deurtje als personeningang.

Het echte boerenleven speelde zich af op het binnenerf. ‘Van buiten zien zij er wat norsch en stug uit, van binnen is het één en al leven en vriendelijke nonchalance wat men ziet’, zo schilderde W.L. Leclercq de Zuid-Limburgse carréhoeves in zijn boek Limburg, land en menschen’ (1949). ‘Veel vensters en deuren, stoepjes, houtstapels, bloempotten, een blaffende wachthond, een paardenkop die over een onderdeur uitkijkt, varkens, kippen, duiven en kinderen’. Veel duidelijker kan het beeld van een boerenburcht met twee gezichten - afwerend naar buiten, vriendelijk van binnen - niet geschetst worden.

Hoe is dit type boerderij ontstaan? Vroeger ging men ervanuit dat het gebaseerd was op de vorm van de vroegere Romeinse villa’s, waarmee Zuid-Limburg rijkelijk bezaaid was. Die villa’s hadden immers ongeveer dezelfde plattegrond: een vierkant middenerf omsloten door gebouwen. Tegenwoordig is de meest geaccepteerde theorie echter dat vierkantsboerderijen spontaan ontstaan zijn, min of meer gebaseerd op boerenverstand.

Het begon met een simple boerderij, een zogenaamd ‘dwarshuis’: een woning (dwars op de straatkant, dus met de voordeur opzij) met daarachter de stal en de schuur, netjes in één lijn onder één dak. Als het bedrijf uit zijn voegen groeide en extra ruimte nodig had, werd die simpelweg in de lengterichting achter de bestaande bebouwing geplakt. De boerderij werd dus steeds langer, en het was steeds verder lopen van de woning, helemaal vooraan, tot aan de laatste nieuwe stal of schuur, helemaal achteraan. Tot iemand op het idee kwam om een nieuwe uitbreiding niet nog verder achter de bestaande bebouwing te plannen, maar haaks daarop. Dat scheelde een eind lopen. De boerderij in L-vorm was geboren. En toen ook die haakse poot door nieuwe uitbreidingen steeds langer werd, bleek het handiger om verdere nieuwbouw weer haaks dáárop te plannen, waardoor de boerderij een U-vorm kreeg. Daarna was het een kwestie van de open straatzijde van die U met een muur en een poort af te sluiten. En voilá: de carréhoeve was geboren.

Niet elke boerderij doorliep dat hele proces. Alleen de grootste (en rijkste) boerenhoeves groeiden uit tot volledige carré-boerderijen. In Bemelen zijn bijna alle stadia uit de ontwikkeling te zien, van de eenvoudige ‘dwarsboerderij’ (woning vooraan met voordeur opzij, stallen en schuur in één lijn erachter) tot U-vormige hoeves - aan één zijde open, zoals Sint-Laurentiusstraat 5 en 14 - en complete carrés, zoal hoeve Sint-Antoniusbank (hoeve Frijns) en hoeve Droogenberg (Gasthuis). Dat nog maar weinig boerderijen daadwerkelijk een agrarische bestemming hebben, en in de loop der tijden nogal eens verbouwd zijn, kan de oorspronkelijke vorm niet helemaal verbergen.

Dat bij veel van die boerderijen het beeld van een ‘versterkte vesting’ aanzienlijk is verbleekt (of vervriendelijkt), en dat veel van de blinde muren van het ouder type carréboerderij nu wel degelijk ramen aan de straatkant bevatten, heeft te maken met de tijd waarin ze gebouwd zijn. Oorspronkelijk was het norsche en stugge uiterlijk van de boerderijen ook deels een veiligheidskwestie. ‘Het is heel goed mogelijk dat het binnenhof-type mede is ontstaan uit de behoefte zich veilig af te sluiten van de buitenwereld, die in vroeger dagen waarlijk niet zeer vriendelijk was’, schreef W.L. Leclercq. ‘Het is in ieder geval zeer waarschijnlijk dat de noodzaak zich tegen de aanvallen van Bokkenrijders, Zigeuners en Tateren te verdedigen, aan de Zuid-Limburgsche hoeve het karakter van een weerbaren burcht heeft gegeven.’

Wat vandaag in het straatbeeld van Bemelen en andere Zuid-Limburgse dorpen van de oude types boerderijen - carré of niet helemaal carré - is overgebleven, is de grote boogpoort. En hoewel de maatschappij steeds opener is geworden, speelt een groot deel van het leven zich daar nog altijd  achter die poort af. Al is dat een iets ander leven dan W.L. Leclercq driekwart eeuw geleden noteerde in zijn boek Limburg, land en menschen toen hij de binnenplaats van zo’n vierkantsboerderij beschreef: ‘Het geheel wordt beheerscht door de enorme mestvaalt, soms omgeven door lage muurtjes, altijd door het groezelige mest water; hygiënisch is hierop wel wat aan te merken (…j Men ziet in één oogopslag dat de Hollandsche zindelijkheid hier ten éénen male ontbreekt; in dat opzicht is het volkskarakter hier wel bijzonder duidelijk. Men kan zich niet voorstellen dat het op een Spaansche, Italiaansche of Grieksche binnenplaats vuiler kan zijn dan hier.’

Ach, ja… Tijden veranderen…